Na skrzynkę odbiorczą Lookreatywni.pl przyszła kilka dni temu wiadomość z zapytaniem o możliwość nabycia autorskich praw majątkowych do dzieła hiszpańskiego artysty zatytułowanego „Syrenka”. Historia „Syrenki” Pabla Picassa może zainteresować każdego czytelnika Lookreatywni.pl, dlatego postanowiłam opowiedzieć ją tutaj. W tym wpisie przedstawię Ci nie tylko ciekawą historię dzieła, które w latach 40. XX wieku namalował w Warszawie sam wielki Pablo Picasso, ale również wytłumaczę Ci, co dzieje się z prawami do pozostałych prac zmarłego w 1973 r. wybitnego malarza, rzeźbiarza i ilustratora. Czy prawo autorskie chroni również dzisiaj dzieła Picassa? A jeśli tak, to jak długo? I kto nimi dysponuje?

Historia „Syrenki” Pabla Picassa

Latem 1948 r. we Wrocławiu odbył się Pierwszy Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju, na którym pojawił się Pablo Picasso. Hiszpan był już wówczas nie tylko znanym artystą, ale również zaangażowanym politycznie działaczem Francuskiej Partii Komunistycznej. Plotka głosi, że Picasso początkowo miał spędzić w Polsce tylko trzy dni, zafascynowany jednak Polską (podczas swojego pierwszego lotu samolotem, który miał miejsce właśnie w naszym kraju, Picasso zachwycił się „kubistycznymi” – jak to określił – widokami) artysta zdecydował się przedłużyć swój pobyt. Po Kongresie Picasso spędził kilka dni w Warszawie, w której opiekowało się nim małżeństwo architektów – Helena i Szymon Syrkusowie. Para pracowała wówczas nad osiedlem WSM na Kole (budynki przy ul. Deotymy), które 3 września 1948 r. postanowili pokazać swojemu hiszpańskiemu przyjacielowi. Picassie spodobały się funkcjonalne budynki, które powstawały na idei „budowlanego recyclingu” (materiał wykorzystywany do budowy domów na Kole pochodził z mielonego warszawskiego gruzu, który pozostał po zniszczeniach II wojny światowej).

Picasso zwiedził z Syrkusami kilka niedokończonych mieszkań. W jednym z nich artysta spontanicznie narysował węglem postać syrenki z młotkiem w dłoni (okazałych rozmiarów „Syrenka” miała najprawdopodobniej 1,8 m na 1,7 m). Dzieło powstało prawdopodobnie w mieszkaniu przy Deotymy 4/28 lub Deotymy 48/28. W „mieszkaniu z Syrenką” zamieszkało młode małżeństwo, które – początkowo dumne ze swojego wyjątkowego „nabytku” – szybko poczuło męczący smak sławy (do mieszkania każdego dnia pukali niezapowiedziani goście, często nawet wycieczki szkolne). Po kilku latach lokatorzy zdecydowali się poprosić administrację osiedla o przeniesienie bądź zgodę na zniszczenie słynnego dzieła. „Syrenka” Pabla Picassa została zamalowana (za zgodą administracji osiedla) w 1953 r. Dziś słynny rysunek Pabla Picassa można oglądać – niestety – tylko na fotografiach lub gadżetach reklamowych (zdjęcie powyżej).

„Syrenka” Pabla Picassa a czas ochrony autorskich praw majątkowych

Syrenka Pablo PicassoAutorskie prawa majątkowe do utworu to prawa ograniczone w czasie (w odróżnieniu od autorskich praw osobistych, które trwają bezterminowo i nie wygasają). Autorskie prawa majątkowe trwają od momentu powstania dzieła przez całe życie jego twórcy i wygasają dopiero po upływie 70 lat od dnia jego śmierci.

Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, autorskie prawa majątkowe gasną z upływem lat siedemdziesięciu: (1) od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych (…) art. 36 pr. aut.

70-letni okres ochrony autorskich praw majątkowych trwa 70 lat zarówno w polskim, jak i w hiszpańskim prawie własności intelektualnej (art. 15 Ley de la Propiedad Intelectual). W chwili śmierci twórcy autorskie prawa majątkowe do jego dzieł przechodzą na spadkobierców. Dysponentami majątkowych praw autorskich do dzieł Pabla Picassa są więc dzisiaj jego spadkobiercy (m.in. syn Pabla Picassa – Claude Ruiz Picasso), którzy mogą korzystać z utworów artysty samodzielnie lub zezwolić na korzystanie z nich innym podmiotom (oczywiście mam tutaj na myśli tylko istniejące do dnia dzisiejszego dzieła wielkiego Hiszpana). Spadkobiercy Picassa mogą czerpać korzyści z jego dzieł i rozporządzać prawem do korzystania z nich przez cały czas trwania ochrony prawnoautorskiej, czyli przez 70 lat od dnia śmierci ich twórcy. Po upływie 70-letniego okresu ochrony, autorskie prawa majątkowe do utworu wygasają, a utwór przechodzi do tzw. domeny publicznej. W praktyce oznacza to, że po upływie 70 lat od dnia śmierci twórcy, każdy może swobodnie korzystać z dzieła. Taka sytuacja w przypadku dzieł Picassa będzie miała miejsce dopiero po upływie 2043 r.

Pamiątka po Syrence

Nie istnieje możliwość nabycia autorskich praw majątkowych do dzieła, które już nie istnieje. Dlatego też dzisiaj możemy mówić tylko o pamiątkach po warszawskiej „Syrence”, przede wszystkich o uwieczniających dzieło Picassa czarno-białych fotografiach. Czy każdy może swobodnie korzystać ze zdjęć przedstawiających „warszawskie” dzieło Pabla Picassa? Odpowiedź na to pytanie zależeć będzie od tego, czy dana fotografia „Syrenki” zostanie uznana za przedmiot prawa autorskiego. Co do zasady, korzystanie z dzieła osoby trzeciej (również fotografii) wymaga zgody jej autora (o wyjątkach od tego ogólnej zasady przeczytasz na Lookreatywni.pl tutaj oraz tutaj). O tym, dlaczego nie każda fotografia jest chroniona przez prawo autorskie dowiesz się natomiast tutaj.

***

Fot.: no picasso : san francisco (2014), autor: torbakhopper, CC BY ND 2.0