W związku z poruszanym ostatnio na Lookreatywni.pl tematem udostępniania utworów na licencjach Creative Commons pojawiło się pytanie o możliwość pójścia o krok dalej – przeniesienia utworu do domeny publicznej jeszcze za życia jego autora. Zanim odpowiem na to pytanie kilka słów przypomnienia o tym, czym jest domena publiczna i jakie utwory się w niej znajdują.

Czym jest domena publiczna?

Pojęcie „domeny publicznej” nie jest zdefiniowanym terminem prawniczym. Wyjaśnienia pojęcia „domena publiczna” nie znajdziesz w żadnej ustawie. Domena publiczna to bowiem pewna koncepcja, zgodnie z którą istnieje pewna sfera, w której znajdują się utwory niepodlegające ochronie prawa autorskiego. Utwory znajdujące się w domenie publicznej można swobodnie wykorzystywać (w dowolnym celu, również komercyjnym), kopiować, modyfikować i rozpowszechniać.

domena publiczna leży u podstaw naszej świadomości, wyrażonej przez wspólnotę wiedzy i kultury. Jest surowcem, dzięki któremu tworzymy nową wiedzę i dzieła kultury (…) jest niezbędna dla zapewnienia społecznego i ekonomicznego dobrobytu naszych społeczeństw (…) „Manifest Domeny Publicznej” 2010 r., sieć Communia

Domena publiczna a czas trwania praw autorskich

Z poprzednich tekstów Lookreatywni.pl wiesz już, że prawa autorskie dzielą się na prawa osobiste – niezbywalne, trwające wiecznie (o których więcej przeczytasz w tekście Autorskie prawa osobiste czyli o więzi twórcy z utworem) oraz prawa majątkowe – zbywalne i ograniczone w czasie (o nich więcej zaś tutaj). Mówiąc o domenie publicznej w odniesieniu do polskiego prawa autorskiego należy mieć na myśli tylko autorskie prawa majątkowe. Te ograniczone w czasie prawa trwają od momentu powstania dzieła przez całe życie jego twórcy i wygasają dopiero po upływie 70 lat od dnia jego śmierci. Po upływie 70-letniego okresu czasu dzieło automatycznie przechodzi do domeny publicznej i może być rozpowszechniane i wykorzystywane w dowolnym celu.

Autorskie prawa osobiste trwają wiecznie, dlatego zawsze należy pamiętać o podaniu nazwiska autora wykorzystywanego dzieła (nawet, jeśli znajduje się on w domenie publicznej).

Autorskie prawa majątkowe wygasają z końcem roku kalendarzowego, dlatego 1 stycznia każdego roku zbiór domeny publicznej powiększa się o kolejne dzieła, do których autorskie prawa majątkowe wygasły z końcem roku poprzedniego. 1 stycznia 2013 roku do domeny publicznej przeszły dzieła twórców zmarłych w 1942 roku (m.in. dzieła Janusza Korczaka czy Wojciecha Kossaka),  1 stycznia 2014 roku domena publiczna powiększyła się o twórczość twórców zmarłych w 1943 r. – m.in. Mieczysława Kotarbińskiego czy Simone Weil, zaś od 1 stycznia 2015 roku możemy swobodnie korzystać z twórczości Edvarda Muncha, Wassily’ego Kandinsky’ego czy Antoine de Saint-Exupery.

Rodzaje dzieł w domenie publicznej

W domenie publicznej znajdują się trzy rodzaje dzieł:

  • dzieła, co do których wygasły autorskie prawa majątkowe – upłynął 70-letni okres ochrony prawa autorskiego;
  • dzieła, które nigdy nie podlegały ochronie prawa autorskiego, np. przypadkowo zrobione selfie makaka, o którym pisałam w artykule Utwór – przedmiot prawa autorskiego czy jakiekolwiek dzieło stworzone przez zwierzę (utwór prawa autorskiego jest przejawem twórczej działalności stworzonej wyłącznie człowieka), czy też dzieła niemające wystarczającego poziomu twórczości, np. większość tytułów książek czy rozkłady jazdy komunikacji miejskiej;
  • materiały urzędowe – rozporządzenia, ustawy (np. Konstytucja RP).

Domena publiczna a utwory zależne

Podkreślić należy, że utwory zależne (opracowania cudzych utworów) zbudowane w oparciu o oryginalne dzieła znajdujące się w domenie publicznej objęte są standardową (trwającą 70 lat od dnia śmierci autora dzieła) ochroną prawa autorskiego. Pamiętasz słynny obraz Marcela Duchampa „L.H.O.O.Q.” (znany jako „Mona Lisa z wąsami”)? O ile oryginalna „Mona Lisa” bez wątpienia znajduje się w domenie publicznej, o tyle przeróbka Duchampa wciąż objęta jest ochroną prawa autorskiego, która trwać będzie aż do 2039 roku (więcej o wariacjach na temat słynnego obrazu Leonardo da Vinci przeczytasz w tekście prof. Ryszarda Markiewicza tutaj).

Przeniesienie utworu do domeny publicznej

Wracając do pytania o to, czy istnieje możliwość przeniesienia utworu do domeny publicznej jeszcze przed upływem 70-letniego okresu ochrony – nie, nie istnieje taka możliwość.

Aby utwór chroniony przez prawo autorskie znalazł się w domenie publicznej, musi upłynąć 70 lat od dnia śmierci jego twórcy.

Jedyną możliwością udzielenia zgody na dowolne wykorzystanie dzieła jest udostępnienie go na tzw. otwartej licencji (Jak korzystać z licencji Creative Commons?).

Kiedy dzieło przechodzi do domeny? Test domeny publicznej

Jak sprawdzić, czy interesujący Cię utwór znajduje się już w domenie publicznej (i – jeśli nie – kiedy się w niej znajdzie)? Możesz to zrobić na dwa sposoby. Pierwszy – trudniejszy – polega na tym, że sprawdzasz w którym roku zmarł twórca, którego dzieło chciałbyś wykorzystać i obliczasz, czy upłynęło już 70 lat od daty jego śmierci. Drugi – łatwiejszy – sposób polega na tym, że wchodzisz na stronę http://domena.koed.org.pl/ i korzystasz ze specjalnie przygotowanego testu, który nie tylko informuje Cię, czy dane dzieło znajduje się już w domenie publicznej, ale również kiedy dokładnie do niej przejdzie. Aby samodzielnie sprawdzić czy interesujący Cię utwór przeszedł już do domeny publicznej możesz skorzystać również z kalkulatora przygotowanego przez agregator europejskich bibliotek cyfrowych, Europeana.

***

Fot.: Old room, autor: boskizzi, (foter.com)