Pamiętasz głośną aferę po materiale modowym autorstwa Filipa Chajzera dla DDTVN? Wystarczyło zaledwie 3 minuty materiału, żeby zdemaskować „niekompetencję” szafiarek i blogerów modowych, którzy tłumnie zjechali się na jesienną edycję Warsaw Fashion Weekend. Ale to nie problemem kompetencji (czy jej braku) polskich blogerów modowych chcę się zająć lecz cytatów, które po tego typu „aferach” pojawiają się jak grzyby po deszczu na różnego rodzaju koszulkach, bluzach czy innych częściach garderoby. Czy umieszczanie fragmentów wypowiedzi osób trzecich na ubraniach jest zgodne z prawem? 

Początki koszulkowego trendu na cytowanie

NOH8 Syndicate to polska marka modowa, która inspiracje dla swoich projektów bierze z mniejszych lub większych absurdów dnia codziennego. Już w kilka dni po materiale dla DDTVN na stronie sklepu internetowego NOH8 można było zakupić damskie i męskie bluzy z hasłem Schleswig&Holstein, które szybko zdobyły serca polskich celebrytek i fashionistek.

Cytaty na bawełnianych koszulkach to trend, który utrzymuje się w modzie już od dłuższego czasu. Kiedy narodził się trend na T-shirty ozdobione cytatami? Niektórzy uważają, że pierwsza koszulka z cytatem powstała w 1948 r. i była elementem kampanii prezydenckiej Thomasa Deweya (koszulkę z napisem „Dew – it – with – Dewey” – tzw. pierwszy „T-shirt polityczny” możesz zobaczyć tutaj). W Polsce boom na polityczne koszulki narodził się w okresie prezydentury Lecha Wałęsy. T-shirty z napisem: „Jestem za, a nawet przeciw” czy „Nie chcem, ale muszem” były hitem na początku lat 90. ubiegłego wieku.

Polityka to nie jedyna kopalnia koszulkowych cytatów. Inspiracją dla projektantów są również znane powiedzenia, cytaty z filmów, piosenek, a nawet słowne wpadki gwiazd (pamiętasz trend na koszulki z cytatami Szajning lajk e star autorstwa Dżoanny – Joanny Krupy)?

Jedna z moich znajomych zapytała mnie o to, jak cytaty na koszulkach mają się do prawa cytatu (oprócz oczywiście tego, że jedno i drugie dotyczy słownego przytoczenia fragmentu wypowiedzi innej osoby, czyli „cytatu”)? Czy umieszczanie fragmentów wypowiedzi osób trzecich na ubraniach (sprzedawanych potem np. na Allegro) jest zgodne z prawem? I co z prawami autorskimi do wypowiedzi osoby, która zmarła ponad 70 lat temu?

Cytaty na koszulkach a prawo cytatu

Prawo cytatu to uzasadnione przepisami prawa wykorzystanie fragmentów dzieła innego twórcy. Jest to więc zgodne z prawem inkorporowanie „urywków utworów” lub całości „drobnych utworów” do nowego dzieła.

Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnieniem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości (art. 29 ust. 1 pr. aut.)

Każdy cytat musi być rozpoznawalny – musi być tak oznaczony, aby przeciętny odbiorca wiedział, kiedy zapoznaje się z utworem autora posługującego się cytatem, a kiedy z fragmentem cytowanym.

Czy prawo cytatu pozwala na komercyjne wykorzystanie cytatów?

Wśród przesłanek dozwolonego cytatu wymienionych w art. 29 pr. aut. nie ma zastrzeżenia mówiącego o tym, że cytat musi mieć wyłącznie charakter niekomercyjny. Nie oznacza to jednak, że komercyjne wykorzystanie cytatów mieści się w granicach prawa cytatu. Dlaczego?

Korzystanie z fragmentów cudzych dzieł jest dozwolone wyłącznie jeżeli korzystanie to następuje w utworze. Co to oznacza w przypadku koszulek, na których chciałbyś zamieścić cytat? Oznacza to, że koszulka (krój materiału) musi sama w sobie stanowić utwór w rozumieniu art. 1 pr. aut. (a wiec być wytworem działalności twórczej człowieka). Zwykły, bawełniany, klasyczny T-shirt niekoniecznie będzie uznany za utwór w rozumieniu prawa autorskiego. W związku z tym zamieszczenie na nim cytatu nie będzie rozumiane jako wykorzystanie prawa cytatu w oddzielnym utworze.

Wykorzystanie fragmentu cudzego dzieła będzie mieściło się w granicach prawa cytatu tylko wtedy, gdy takie użycie będzie uzasadnione jednym z poniższych celów:

  • wyjaśnienia,
  • analizy krytycznej,
  • nauczania,
  • tzw. „prawami gatunku twórczości”.

W przypadku wykorzystania cytatów na koszulkach trudno mówić, o spełnieniu powyższych przesłanek. Chyba że przyjmiemy, że ubranie jest nośnikiem utworu, które ma jakieś „przesłanie”, a umieszczony na nim cytat może istotnie to „przesłanie” wyjaśnić…

Cytaty na koszulkach – co z domeną publiczną?

70 lat od śmierci autora dzieła wygasają autorskie prawa majątkowe do dzieła. Autorskie prawa osobiste (w tym np. prawo do autorstwa czy prawo oznaczenia utworu imieniem i nazwiskiem twórcy) są prawami niezbywalnymi i nieograniczonymi czasowo. W praktyce oznacza to jedno – każde dzieło (również cytat, jeśli ma on znamiona oryginalności i indywidualności, a więc jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego) musi być podpisany imieniem i nazwiskiem (pseudonimem) jego autora niezależnie od tego, czy utwór jest chroniony przez prawa autorskie, czy znajduje się już w domenie publicznej.

Cytaty na koszulkach a prawo cytatu

Wykorzystywanie cytatów na koszulkach (i tekstyliach w ogóle) najczęściej nie będzie mieściło się w granicach prawa cytatu, o którym mówi art. 29 pr. aut.

Warto jednak zaznaczyć jeszcze jedną rzecz. Nie każda wypowiedź będzie chroniona przez prawo autorskie. Takie sformułowania jak „Baśka miała fajny biust”* czy „Ciemność, widzę ciemność”** nie zostały uznane za utwory w rozumieniu prawa autorskiego. Wykorzystywanie takich sformułowań czy krótkich fraz (niebędących utworami) jest dozwolone przez prawo ale tylko pod warunkiem, że nie będzie ono naruszało dóbr osobistych jego twórców.

***

*wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 14 maja 2007 r. IACa 668/06

**wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 5 marca 2004 r., I ACa 35/04

Fot.: zdjęcie autorstwa kantver pochodzi z banku zdjęć Fotolia