Dlaczego ugoda to dobre rozwiązanie dla stron? Ugoda pozasądowa w sprawach własności intelektualnej
Po miesiącach negocjacji pomiędzy wydawnictwem Marginesy a Panią Joanną Kuciel-Frydryszak – autorką bestsellerowej powieści “Chłopki. Opowieść o naszych babkach” – doszło do zawarcia ugody pozasądowej, na mocy której Pani Joanna Kuciel-Frydryszak otrzyma dodatkowe wynagrodzenie. Czy ugoda pozasądowa w sprawach własności intelektualnej to dobre rozwiązanie dla stron? Czym jest ugoda pozasądowa? O tym w dzisiejszym materiale. Zapraszam.
Spór pomiędzy wydawnictwem Marginesy a autorką powieści
Kilka miesięcy temu Pani Joanna Kuciel-Frydryszak zwróciła się do wydawnictwa Marginesy o podwyższenie pierwotnie ustalonego wynagrodzenia z tytułu bezdyskusyjnego sukcesu sprzedażowego powieści jej autorstwa zatytułowanej “Chłopki. Opowieść o naszych babkach”. Autorka powieści oparła swoje żądania o przepis art. 44 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – na tzw. klauzuli bestsellerowej.
Sprawa stała się medialna i rozpoczęła gorącą dyskusję na temat tzw. klauzuli bestsellerowej – ważnej instytucji prawa autorskiego, która została znowelizowana przez polskiego ustawodawcę we wrześniu 2024 r.
Czym jest klauzula bestsellerowa? Jaki jest jej cel?
Klauzula bestsellerowa służy ochronie twórcy w sytuacji, gdy jego wynagrodzenie z tytułu udzielenia licencji do korzystania z utworu lub przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu okazuje się być niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści z eksploatacji utworu osiągniętych przez – odpowiednio – licencjobiorcę lub nabywcę autorskich praw majątkowych.
Klauzula bestsellerowa została uregulowana w przepisie art. 44 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z treścią którego:
„W przypadku, gdy wynagrodzenie twórcy jest niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy, twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd. (…)”
Jednym słowem, jeżeli strony umowy licencyjnej lub umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowej do utworu – najczęściej wydawnictwo i autor utworu – nie przewidziały skali sukcesu finansowego wynikającego z tytułu komercyjnej eksploatacji utworu i pierwotnie wynegocjowane, należne twórcy wynagrodzenie z tytułu udzielenia licencji bądź przeniesienia autorksich praw majątkowych do utworu, okaże się być niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści licencjobiorcy bądź nabywcy praw – najczęściej wydawnictwa – twórca ma prawo oczekiwać jego podwyższenia.
Więcej na temat szczegółów tej sprawy możesz dowiedzieć się z mojego wcześniejszego materiału 👉 Czym jest klauzula bestsellerowa? O sprawie autorki bestselleru „Chłopki” przeciwko wydawnictwu Marginesy
bądź z wywiadu, którego udzieliłam dla audycji Stacja Kultura w programie czwartym Polskiego Radia 🎙️👉 https://www.polskieradio.pl/10/11062/Artykul/3503178,prawo-autorskie-czym-jest-klauzula-bestsellerowa-i-kto-moze-z-niej-skorzystac
Wiemy już dzisiaj, że spór pomiędzy autorką powieści „Chłopki. Opowieść o naszych babkach” a wydawnictwem Marginesy nie trafił do sądu, a stronom udało się rozwiązać go samodzielnie zawierając tzw. ugodę pozasądową. Czym jest ugoda pozasądowa? Czy ugoda to rozwiązane korzystne dla zwaśnionych stron?
Ugoda pozasądowa
Ugoda pozasądowa to nic innego jak umowa między stronami sporu, w ramach której – według definicji z art. 917 kodeksu cywilnego – strony „wzajemnie czynią sobie ustępstwa”, aby zakończyć istniejący konflikt albo zapobiec powstaniu nowego.
Art. 917 Kodeksu cywilnego
Przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać.
Ugoda pozasądowa a zasada swobody umów
Zgodnie z kluczową zasadą prawa kontraktowego – zasadą swobody umów – strony umowy mogą zawrzeć umowę, w tym ugodę, o dowolnej treści i niekoniecznie muszą „czynić wobec siebie ustępstwa”.
Wyobrażam sobie, że skonfliktowane strony mogą – na przykład przy pomocy zaufanych pełnomocników – porozumieć się na etapie negocjacji ugodowych w tak korzystny sposób, że ugoda stanie się odzwierciedleniem poczynionych pomiędzy strony ustaleń w stopniu bardziej niż zadawającym. Strony mogą bowiem znaleźć wspólnie synergiczne rozwiązanie, które wcześniej w ogóle nie było brane pod uwagę – rozwiązanie, które będzie nie tylko rozwiązaniem zaistniałego sporu ale również nowym otwarciem na wzajemną relację stron w przyszłości.
Być może takie właśnie rozwiązanie znaleźli autorzy ugody zawartej pomiędzy autorką powieści “Chłopki. Opowieść o naszych babkach” a wydawnictwem Marginesy, które w opublikowanym oficjalnie na swojej stronie internetowej komunikacie poinformowało o tym, że – między innymi – „Wydawca i Autorka kontynuują współpracę w zakresie dalszej sprzedaży książki.”
Przepisy o ugodzie nie zawierają wymagań co do formy, tak więc forma ugody pozasądowej jest dowolna (art. 60 k.c.).
Zawarcie ugody pozasądowej oznacza rozwiązanie sporu na etapie przedsądowym, bez konieczności uruchamiania całego skomplikowanego aparatu sądowego. Warto jednak wiedzieć, że istnieje możliwość zawarcia ugody również już po skierowaniu sprawy do sądu, np. po złożeniu wniosku o zabezpieczenie lub po wniesieniu pozwu.
Ugoda pozasądowa a ugoda sądowa
Strony mogą porozumieć się zarówno na etapie przedsądowym, jak i również wtedy, gdy sprawa trafi już na wokandę. W tym ostatnim przypadku ugoda zawarta będzie przed sądem i będzie ona nazywana tzw. ugodę sądową.
Pomimo tego, że postępowanie sądowe odbywa się w polskim porządku prawnym w tzw. systemie kontradyktoryjnym (ja kontra ty, powód kontra pozwany, wygrany-przegrany) znowelizowane przepisy regulujące przebieg postępowania cywilnego wielokrotnie zachęcają sąd do nakłaniania stron postępowania do zawarcia ugody.
“W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd dąży w każdym stanie postępowania do ich ugodowego załatwienia, w szczególności przez nakłanianie stron do mediacji.” art. 10 Kodeks Postępowania Cywilnego
Zatem już w art. 10 Kodeksu postępowania cywilnego ustawodawca zachęca sąd do tego, aby nakłaniał zwaśnione strony postępowania do tego, aby rozwiązanie sporu nastąpiło nie w postaci wyroku, lecz w sposób polubowny, w formie ugody sądowej.
Pamiętam jedną z prowadzonych przeze mnie spraw przed sądem własności intelektualnej, w której sąd wielokrotnie namawiał mojego klienta i stronę przeciwną do zawarcia ugody, dając stronom dodatkowy czas i przestrzeń do namysłu. Rola sądu w procesie zawarcia ugody sądowej na etapie postępowania może być zatem naprawdę znacząca.
Ugoda sądowa – czy na każdym etapie postępowania?
Ugoda sądowa może być zawarta przez strony na każdym etapie postępowania, także przed sądem drugiej instancji lub nawet przed Sądem Najwyższym.
Ugoda sądowa ma zdecydowanie bardziej – w porównaniu do ugody pozasądowej – sformalizowany charakter, a jej treść podelga kontroli sądowej zarówno z punktu widzenia zgodności z prawem, zasad współżycia społecznego, jak również z punktu widzenia tego, czy jej zawarcie nie zmierza do obejścia prawa.
„Ugoda sądowa podlega kontroli z punktu widzenia zgodności z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz tego, czy zawarcie ugody nie zmierza do obejścia prawa. W przypadku gdy sąd uzna, że proponowana ugoda takich warunków nie spełnia, może uznać jej zawarcie za niedopuszczalne”
Jantowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 917.
Każda ugoda sądowa stanowi jednocześnie ugodę w rozumieniu wspomnianego wyżej art. 917 KC. Skutkiem zawarcia ugody sądowej jest umorzenie postępowania, które – po zawarciu ugody sądowej i rozwiązaniu sporu – staje się bezprzedmiotowe.
Co istotne, ugoda sądowa zawarta przed sądem staje się automatycznie tytułem egzekucyjnym (a zatem ma znaczenie takie samo jak wydany w sprawie wyrok) – w odróżnieniu od ugody pozasądowej, która nie jest tytułem egzekucyjnym. Ugoda pozasądowa wywiera jedynie skutki wynikające z faktu „rzeczy ugodzonej” (res transacta).
Jakie jeszcze korzyści daje zawarcie ugody sądowej?
Jeżeli postępowanie sądowe zakończy się zawarciem ugody sądowej jeszcze przed rozpoczęciem rozprawy to sąd zobligowany jest do zwrotu stronie wszynającej postępowanie całej uiszczonej opłaty od pisma inicjującego proces (najczęściej od pozwu).
Zgodnie z art. 79 ust. 1 ppkt 1) h ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:
Sąd z urzędu zwraca stronie całą uiszczoną opłatę od pisma wszczynającego postępowanie w pierwszej instancji oraz zarzutów od nakazu zapłaty, jeżeli postępowanie zakończyło się zawarciem ugody przed rozpoczęciem rozprawy przed sądem pierwszej instancji;
Jeżeli natomiast dojdzie do zawarcia ugody sądowej na późniejszym etapie postępowania, sąd zwraca stronie:
- ¾ opłaty od pisma wszczynającego postępowanie w pierwszej instancji, jeżeli w toku postępowania sądowego zawarto ugodę przed mediatorem po rozpoczęciu rozprawy, bądź
- połowę opłaty od pisma wszczynającego postępowanie w pierwszej instancji, jeżeli postępowanie w pierwszej instancji zakończyło się zawarciem ugody sądowej po rozpoczęciu rozprawy bądź od pisma wszczynającego postępowanie w drugiej instancji, w której sprawa zakończyła się zawarciem ugody sądowej.
Czy ugoda pozasądowa to rozwiązanie korzystne dla stron?
Moim zdaniem zdecydowanie tak. Zawarcie ugody pozasądowej – a jeżeli ta nie będzie możliwa to również ugody sądowej- to zawsze duża oszczędność pieniędzy, czasu i… zdrowia. Nie stanowi już przecież żadnej tajemnicy fakt, że przedłużający się stan konfliktu pomiędzy ludźmi powoduje przewlekły stres, a ten prowadzi do wielu chorób i osłabienia całego organizmu.
Jednym słowem – nie warto tkwić w konflikcie i jeżeli jest wola stron do tego, aby rozwiązać spór w sposób polubowny, zdecydowanie warto skorzystać z takiego rozwiązania.
Może Cię zainteresować 👉 Porozumienie bez przemocy (NVC) w sporach o prawa własności intelektualnej. Dlaczego warto?
Ugoda pozasądowa – podsumowanie
Oczywiście, z punktu widzenia pełnomocnika i praktyka chciałabym, aby sprawa oparta o klauzulę bestsellerową – art. 44 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – trafiła kiedyś na wokandę, bo to dałoby nam wszystkim – zarówno pełnomocnikom, jak i twórcom – sporą dawkę dodatkowej wiedzy na temat tego, jak do tego typu spraw podchodzi sąd i jak kształtuje się orzecznictwo polskich sądów w sprawach dotyczących tzw. klauzuli bestsellerowej.
Jednak z punktu widzenia mediatora i negocjatora w duchu win-win uważam, że ugoda pozasądowa – a na późniejszym etapie również ugoda sądowa – to najlepsza droga do uwalniającego od konfliktu porozumienia i najszybsza droga do zakończenia często trudnego i bolesnego etapu życia każdej ze zwaśnionych stron. Pod warunkiem oczywiście, że obie strony chcą się wzajemnie usłyszeć i porozumieć. Wierzę w naturalną zdolność każdego z nas do szukania porozumienia i cieszę się, że coraz więcej sporów rozwiązywanych jest właśnie w formie polubownej.
___
Więcej o moim podejściu do rozwiązywania sporów dowiesz się z nagrania poniżej:
Potrzebujesz mojej pomocy? Zapraszam na konsultacje prawne online.
___
Przygotujesz się do rozpoczęcia współpracy? Zastanawiasz się co warto ustalić „na start”? Koniecznie zajrzyj do poniższych materiałów:
- Umowa vs. emocje + komunikacja czyli co jest potrzebne aby zawrzeć umowę?
- Jak o prawach autorskich rozmawiać z klientem?
- Umowy prawa autorskiego w sektorze kreatywnym
- Współpraca a utwór współautorski
- Korzystanie z narzędzi AI a umowa z klientem. Kiedy i jak ustalić zasady korzystania z narzędzi AI?
Może Cię także zainteresować 👉 Odstąpienie od umowy a prawa autorskie czyli jak rozstać się z klasą?
___
Szukasz wzoru umowy, który bezpiecznie i skutecznie ureguluje zasady współpracy? Sprawdź wzory umów z instrukcjami w sklepie z dokumentami.
Konsultacje prawne online 👉 konsultacje prawne online.
